Soalan Lazim Perceraian Malaysia: Bolehkah pasangan bercerai secara automatik selepas dua tahun berpisah?

1. Pengenalan

Di Malaysia, apabila pasangan menghadapi masalah dalam perkahwinan, salah satu soalan yang paling kerap ditanya kepada peguam ialah, “Apakah syarat untuk bercerai?” Terutamanya dalam komuniti Cina yang terpengaruh oleh drama Hong Kong, terdapat salah faham bahawa “berpisah selama dua tahun secara automatik boleh bercerai.”

Artikel ini akan merujuk kepada Akta Pindaan Undang-Undang (Perkahwinan dan Perceraian) 1976 (Law Reform (Marriage and Divorce) Act 1976, LRA 1976) untuk menerangkan prasyarat perceraian di Malaysia, peraturan dua tahun perkahwinan, dan prosedur undang-undang yang melibatkan Badan Pendamai (Conciliatory Body) serta pengecualiannya.

2. Salah Faham Sistem Hong Kong dan Perbandingan

Di bawah Ordinan Sebab-sebab Perkahwinan Hong Kong (Matrimonial Causes Ordinance), pasangan yang telah berpisah selama dua tahun dan kedua-duanya bersetuju boleh memohon cerai.
Namun, peruntukan ini bukan mekanisme “perceraian automatik”. Mereka masih perlu mengemukakan permohonan rasmi (petition for divorce) ke Mahkamah Tinggi Bahagian Keluarga (Family Court Division) dan membuktikan pemisahan sebenar, contohnya:

1. Kedua-duanya telah berhenti menjalani kehidupan bersama sebagai pasangan;

2. Walaupun tinggal di bawah satu bumbung, mereka boleh membuktikan kehidupan yang sepenuhnya terpisah (seperti memasak sendiri, bilik tidur berasingan, tiada hubungan seksual);

3. Tindakan harian tidak lagi menunjukkan hubungan sebagai suami isteri.

Teras sistem ini adalah untuk memastikan perceraian bukan berdasarkan keputusan sementara, tetapi atas asas bahawa perkahwinan telah benar-benar retak.

3. Dua Prasyarat Utama Perceraian di Malaysia

Berdasarkan LRA 1976, perceraian di Malaysia mesti memenuhi dua prasyarat utama:

1. Perkahwinan telah berlangsung sekurang-kurangnya dua tahun; dan

2. Masalah perkahwinan telah dibawa ke Badan Pendamai (Conciliatory Body) untuk penyesuaian.

Peraturan ini bertujuan untuk mengelakkan pasangan daripada memohon cerai kerana tindakan impulsif atau pertelingkahan sementara, dan mendorong mereka untuk cuba memperbaiki hubungan terlebih dahulu.

4. “Peraturan Dua Tahun Perkahwinan” dan Pengecualian

(a) Prinsip Undang-undang
Menurut Seksyen 50 LRA 1976:

“Tiada pihak boleh memohon cerai jika perkahwinan belum mencapai tempoh dua tahun.”

(b) Pengecualian: Keadaan Khas dan Kesusahan
Mahkamah boleh mengecualikan peraturan dua tahun sekiranya pemohon dapat membuktikan keadaan khas (exceptional circumstances) atau kesusahan luar biasa (exceptional hardship).

Dalam menilai permohonan ini, mahkamah akan mengambil kira:

• Kepentingan anak-anak;

• Sama ada terdapat kemungkinan munasabah untuk menyatukan kembali perkahwinan.

5. Maksud “Keadaan Khas” dan “Kesusahan Luar Biasa”

Penentuan sama ada sesuatu keadaan adalah “khas” dibuat oleh hakim berdasarkan fakta kes. Secara amnya, mahkamah menilai sama ada masalah perkahwinan telah mencapai tahap “tidak normal” berbanding standard perkahwinan moden.

(1) Standard dan Penilaian

• Mahkamah menilai tindakan pihak secara rasional;

• Jika kesakitan atau masalah melebihi pertelingkahan perkahwinan biasa, ia boleh dianggap sebagai “keadaan khas”.

(2) Julat Masa Kesusahan
“Kesusahan luar biasa” merangkumi bukan sahaja pengalaman lalu, tetapi juga masalah semasa atau yang dijangka pada masa depan.
Contohnya, jika seseorang mengalami penderaan mental berpanjangan, keganasan rumah tangga, atau terpaksa hidup dengan pasangan yang menyiksa sehingga menjejaskan fizikal dan mental, ia dianggap sebagai “kesusahan luar biasa”.

(3) Tindakan Mesti “Sangat Serius”
Pertengkaran biasa atau perzinaan ringkas biasanya tidak mencukupi. Hanya jika terdapat pengabaian, keganasan, atau kerosakan mental serius yang membawa kepada keruntuhan psikologi atau masalah kesihatan, ia boleh dianggap sebagai “keadaan khas”.

(4) Kesakitan Lalu yang Telah Berakhir Tidak Cukup
Jika kesakitan telah berakhir atau hanya merasa tidak selesa kerana menunggu proses cerai, ia tidak menjadi alasan pengecualian.

(5) Prosedur dan Keperluan Dokumen
Bagi memohon pengecualian, pemohon mesti mengemukakan Originating Summons for Leave sebelum permohonan cerai dan melampirkan afidavit yang menyatakan:

1. Alasan dan asas undang-undang bagi pengecualian;

2. Keadaan khas dan kesusahan yang terlibat;

3. Pertimbangan kepentingan anak-anak;

4. Sama ada terdapat kemungkinan penyatuan semula.

6. Keperluan Badan Pendamai

Menurut Seksyen 106 LRA 1976, sebelum memohon cerai, pihak terlibat mesti membawa masalah perkahwinan mereka ke badan pendamai untuk perundingan. Tujuannya adalah untuk mendorong pasangan mencuba memulihkan hubungan melalui badan profesional sebelum terus ke mahkamah.

7. Pengecualian Prosedur Pendamaian

Undang-undang menetapkan enam situasi di mana pengecualian pendamaian dibenarkan:

1. Ditinggalkan dan tidak dapat menghubungi pasangan;

2. Pasangan menetap di luar negara untuk jangka panjang dan tidak mungkin pulang dalam 6 bulan akan datang;

3. Pasangan sedar mengenai pendamaian tetapi sengaja tidak hadir;

4. Pasangan dihukum penjara 5 tahun atau lebih;

5. Pasangan menghidap penyakit mental serius yang tidak boleh dirawat;

6. Mahkamah mendapati pendamaian adalah “tidak praktikal (impracticable)”.

8. Maksud Undang-undang “Tidak Praktikal”

“Tidak praktikal” bukan sekadar pihak enggan berunding, tetapi bermaksud prosedur pendamaian secara objektif tidak berkesan atau tiada makna.
Contohnya, jika hubungan sangat buruk, berlaku keganasan, sudah lama berpisah, atau badan pendamai tidak boleh berfungsi, mahkamah boleh mengecualikan prosedur pendamaian.
Jika pendamaian hanya untuk “memenuhi formaliti” dan mendapatkan “bukti kegagalan pendamaian”, prosedur itu tidak berguna dan boleh dikecualikan.

9. Kesimpulan

Kesimpulannya, prosedur cerai di Malaysia menekankan prinsip berhati-hati dan mengutamakan pemulihan. Pemohon mesti memahami:

• “Peraturan dua tahun perkahwinan” adalah langkah keselamatan untuk mengelakkan cerai tergesa-gesa;

• Standard “keadaan khas” adalah ketat dan memerlukan bukti konkrit;

• Sistem badan pendamai bertujuan memastikan kestabilan perkahwinan, dan hanya boleh dikecualikan apabila jelas tidak praktikal.

Semangat undang-undang perkahwinan bukan sekadar menamatkan perkahwinan, tetapi memastikan setiap perkahwinan mempunyai peluang untuk refleksi dan pemulihan sebelum benar-benar berakhir.